ଆବିର୍ଭାବ :- ୧୭-୦୮-୧୯୨୯
ଜନ୍ମସ୍ଥାନ :- ବଲାଙ୍ଗୀର, ଓଡ଼ିଶା
ପରିଚୟ
ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ରଥ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଜଣେ ଅନନ୍ୟ ଓ ବିଶିଷ୍ଟ ସାହିତ୍ୟ ସାଧକ । ସେ ଜଣେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ଔପନ୍ୟାସିକ, ଗଳ୍ପକାର, ପ୍ରାବନ୍ଧିକ, କବି, ସାହିତ୍ୟ ସମାଲୋଚକ, ଅନୁବାଦକ ଏବଂ ଶିକ୍ଷାବିତ୍ ଭାବେ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟକୁ ଅସାଧାରଣ ଅବଦାନ ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ସାହିତ୍ୟକୃତି ଗଭୀର ଦାର୍ଶନିକ ଚିନ୍ତନ, କଳାତ୍ମକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି, ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଏବଂ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଉପସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଛି । ପାଞ୍ଚ ଦଶନ୍ଧିରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି ବ୍ୟାପ୍ତ ତାଙ୍କର ସାହିତ୍ୟିକ ଜୀବନରେ ସେ ଓଡ଼ିଆ କଥାସାହିତ୍ୟ ଓ ପ୍ରବନ୍ଧ ସାହିତ୍ୟକୁ ନୂତନ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିରେ ସମୃଦ୍ଧ କରିଛନ୍ତି । ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଓ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଆଜୀବନ ଅବଦାନର ସ୍ୱୀକୃତିସ୍ୱରୂପ ଓଡ଼ିଶା ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ୨୦୧୦ ମସିହାରେ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସାହିତ୍ୟିକ ସମ୍ମାନ ‘ଅତିବଡ଼ୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ ସମ୍ମାନ’ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା ।
ଜନ୍ମ ତାରିଖ ଓ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ
ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ରଥ ୧୭ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୨୯ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବଲାଙ୍ଗୀରରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବେଶ, ଗ୍ରାମୀଣ ଜୀବନ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ବାଲ୍ୟଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ସାହିତ୍ୟିକ କଳ୍ପନାଶକ୍ତିର ବିକାଶରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା । ଶୈଶବରୁ ସାହିତ୍ୟ, ଦର୍ଶନ ଓ ଇତିହାସ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଗଭୀର ଆଗ୍ରହ ତାଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଶାର ଅଗ୍ରଣୀ ସାହିତ୍ୟ ମନୀଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାନ ଦେଇଥିଲା ।
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଓ ପାରିବାରିକ ଜୀବନ
ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ରଥ ସାରା ଜୀବନ ସାହିତ୍ୟ, ଶିକ୍ଷା ଏବଂ ବୌଦ୍ଧିକ ସାଧନା ପ୍ରତି ସମର୍ପିତ ରହିଥିଲେ । ବିନମ୍ର ସ୍ୱଭାବ, ପାଣ୍ଡିତ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଏବଂ ସରଳ ଜୀବନଶୈଳୀ ପାଇଁ ସେ ସର୍ବତ୍ର ସମ୍ମାନିତ ଥିଲେ । ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନରେ ସରଳତା ଅବଲମ୍ବନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସାହିତ୍ୟିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ସହ ନିରନ୍ତର ଭାବେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ରହିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ରଚନାରେ ମାନବୀୟ ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ନୈତିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଏବଂ ଜୀବନର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରିମାଣ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ । ସାହିତ୍ୟ ଓ ସଂସ୍କୃତି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତାଙ୍କର ପ୍ରେରଣାଦାୟକ ବକ୍ତୃତା ଅସଂଖ୍ୟ ପାଠକ ଓ ସାହିତ୍ୟପ୍ରେମୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି ।
ଶିକ୍ଷା ଓ କର୍ମଜୀବନ
ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତ କରିବା ପରେ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ରଥ ଓଡ଼ିଶା ଶିକ୍ଷା ସେବାରେ ଯୋଗଦେଇ ପ୍ରଥମେ ଅଧ୍ୟାପକ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଶାସକ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ଦୀର୍ଘ ଶିକ୍ଷାଗତ ଅଭିଜ୍ଞତା ତାଙ୍କର ସାହିତ୍ୟିକ ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଥିଲା ଏବଂ ଗବେଷଣାମୂଳକ ଚିନ୍ତାଧାରା ସହ ସୃଜନଶୀଳ କଳ୍ପନାଶକ୍ତିର ସଫଳ ସମନ୍ୱୟ ସାଧନ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା । ଅଧ୍ୟାପନା ସହିତ ସେ ବିଭିନ୍ନ ସାହିତ୍ୟିକ ସଂଗଠନ, ସେମିନାର ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ମଞ୍ଚ ସହ ସକ୍ରିୟ ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ ରହି ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଓ ସାହିତ୍ୟର ବିକାଶରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଅବଦାନ ରଖିଥିଲେ ।
ସାହିତ୍ୟିକ ଜୀବନ
ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ରଥଙ୍କର ସ୍ଥାନ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଏବଂ ଗୌରବମୟ । ତାଙ୍କର ସାହିତ୍ୟିକ ଶୈଳୀ ଦାର୍ଶନିକ ଚିନ୍ତନ, ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଓ ଗଭୀର ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅନୁଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ତାଙ୍କର ଉପନ୍ୟାସ, ଗଳ୍ପ, ପ୍ରବନ୍ଧ ଓ କବିତାରେ ନିଃସଙ୍ଗତା, ପରିଚୟ, ମାନବ ସମ୍ପର୍କ, ନୈତିକତା, ସମୟ ଏବଂ ଅସ୍ତିତ୍ୱଗତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ପରି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଗଭୀର ଭାବରେ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି । ତାଙ୍କର ଭାଷା ଲାଳିତ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ, ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଏବଂ ବୌଦ୍ଧିକ ଉଦ୍ଦୀପନାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯାହା ପାଠକଙ୍କୁ ଜୀବନ ଓ ସମାଜ ସମ୍ପର୍କରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ କରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରେ । କଥାସାହିତ୍ୟ ବ୍ୟତୀତ ସେ ସାହିତ୍ୟ ସମାଲୋଚନା, ଭ୍ରମଣ କାହାଣୀ, ସ୍ମୃତିଚାରଣ ଏବଂ ଅନୁବାଦ ସାହିତ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଅବଦାନ ରଖିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଅନେକ କୃତି ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଭାଷାରେ ଅନୁଦିତ ହୋଇ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ପ୍ରଶଂସା ଲାଭ କରିଛି ।
ପ୍ରମୁଖ ସାହିତ୍ୟକୃତି ଓ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥ
ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ରଥଙ୍କ ସାହିତ୍ୟିକ ଅବଦାନ ଉପନ୍ୟାସ, କ୍ଷୁଦ୍ରଗଳ୍ପ, ପ୍ରବନ୍ଧ, କବିତା ଓ ଅନୁବାଦ ସାହିତ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିବ୍ୟାପ୍ତ । ତାଙ୍କ ରଚନାରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କଥନଶୈଳୀ, ଦାର୍ଶନିକ ଗଭୀରତା, ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଏବଂ ମାନବଜୀବନ ପ୍ରତି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅନୁଧ୍ୟାନ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି । ତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ଉପନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟରେ ‘ଯନ୍ତ୍ରାରୁଢ଼’ (୧୯୬୭), ‘ଅସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପନିବେଶ’ (୧୯୭୪) ଏବଂ ‘ନବଜାତକ’ (୧୯୮୧) ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ । କ୍ଷୁଦ୍ରଗଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ରରେ ‘ଅନେକ ବନ୍ୟା ପରେ’ (୧୯୭୮), ‘ଅଶ୍ୱାରୋହୀର ଗଳ୍ପ’ (୧୯୭୯), ‘ସମ୍ରାଟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ’ (୧୯୮୦), ‘ଅନ୍ୟ ଏକ ସକାଳ’ (୧୯୮୧), ‘ସବୁଯାକ ସ୍ୱପ୍ନ’ (୧୯୮୪), ‘ବାଘ ସବାର’ (୧୯୮୭), ‘ଏତେ ପାଖରେ ସମୁଦ୍ର’ (୧୯୮୮), ‘ପାହାଡ ଚଢା’, ‘ବିକ୍ରୀ ପାଇଁ ଫୁଲମାଳ’ (୧୯୯୦), ‘ସ୍ୱପ୍ନ ବାହକ’ (୧୯୯୨), ‘ସବୁଠାରୁ ଦୀର୍ଘ ରାତି’ (୧୯୯୪), ‘କ୍ରମଶଃ ଗଭୀର ନଇ’ (୧୯୯୬), ‘ଅନ୍ତିମ’ (୧୯୯୬), ‘ଶିଖର ଲଙ୍ଘନ’ (୨୦୦୨), ‘ନାଗାନ୍ତକ ବିଦ୍ୟା’ (୨୦୦୪) ଏବଂ ‘ସନ୍ଧିକାଳ’ (୨୦୦୭) ପ୍ରମୁଖ ।
ତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରବନ୍ଧ ସଂକଳନ ମଧ୍ୟରେ ‘ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଦର୍ଶନ’ (୧୯୭୧), ‘ଏ ଯେଉଁ ପୃଥିବୀ’ (୧୯୭୫), ‘ମୁଁ ସତ୍ୟଧର୍ମା କହୁଛି’ (୧୯୭୭), ‘ମଧୁସନ୍ଧାନ’ (୧୯୭୮), ‘ଉତ୍ତର ଅରଣ୍ୟ’ (୧୯୭୦/୮୦), ‘ଅଶ୍ରୁତ ସ୍ୱର’ (୧୯୮୧), ‘କ୍ରୀତଦାସର ସ୍ୱପ୍ନ’ (୧୯୮୧), ‘ରଥ ସପ୍ତକ’ (୧୯୮୫), ‘ବିଶେଷ କଥନ’ (୨୦୦୫), ‘ଲଘୁ ସଂହିତା’ (୨୦୧୨), ‘ନିବନ୍ଧ ସଂଗ୍ରହ’ (୨୦୧୨) ଏବଂ ‘ଉନ୍ମୋଚିତ ଦିଗ୍ବଳୟ’ (୨୦୧୨) ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ । କବିତା କ୍ଷେତ୍ରରେ ‘ତୁମ ପାଇଁ ପକ୍ଷୀଗାନ’ (୨୦୦୦), ‘ଆଗକୁ ବନସ୍ତ’ (୨୦୦୨) ଏବଂ ‘ମୋ ଘର ବହୁତ ଦୂର’ (୨୦୧୨) ତାଙ୍କର ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ କୃତି ।
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରଚନା ମଧ୍ୟରେ ‘ଅତିବଡ଼ୀ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତ ଗୀତା ଭାଷ୍ୟ—ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଶଙ୍କର’ (୨୦୦୯), ରିଚାର୍ଡ ବାକ୍ଙ୍କ ‘ଜନାଥନ୍ ସିଗଲ୍’ର ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ ‘ସାଗର ବିହଙ୍ଗ’, ‘ପାଠଚକ୍ର ଡାଏରୀ’ (୨୦୦୨) ଏବଂ ‘ମୃତ୍ୟୁ ଆରପାରିରୁ ସଙ୍କେତ’ (୨୦୦୩) ପ୍ରମୁଖ । ଏହି ବିସ୍ତୃତ ଓ ବିବିଧମୟ ସୃଜନସମ୍ପଦ ମାଧ୍ୟମରେ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ରଥ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟକୁ ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ଅବଦାନ ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ରଚନା ଦାର୍ଶନିକ ଗଭୀରତା, ଶିଳ୍ପସୌଷ୍ଠବ, ଅଭିନବ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଓ ମାନବୀୟ ଜୀବନର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନୁଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ଆଜି ମଧ୍ୟ ସମାଦୃତ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ବିଶିଷ୍ଟ ସାହିତ୍ୟିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଓ ସମ୍ମାନଜନକ ସ୍ଥାନ ପ୍ରଦାନ କରିଛି ।
ପୁରସ୍କାର, ସମ୍ମାନ ଓ ସ୍ୱୀକୃତି
ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ରଥ ତାଙ୍କର ଦୀର୍ଘ ସାହିତ୍ୟିକ ଜୀବନରେ ଅନେକ ସମ୍ମାନଜନକ ପୁରସ୍କାରରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର କାଳଜୟୀ ଉପନ୍ୟାସ ‘ଯନ୍ତ୍ରାରୂଢ଼’ ପାଇଁ ସେ ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର ଲାଭ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଏକ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ ଭାବେ ପରିଗଣିତ । ଏହାବ୍ୟତୀତ ସେ ଓଡ଼ିଶା ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର, ଶାରଳା ପୁରସ୍କାର ଏବଂ ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ସାହିତ୍ୟିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂସ୍ଥା ପକ୍ଷରୁ ଅନେକ ସମ୍ମାନ ଲାଭ କରିଥିଲେ । ୨୦୧୦ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶା ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ତାଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଓ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରତି ଆଜୀବନ ଅବଦାନର ସ୍ୱୀକୃତିସ୍ୱରୂପ ‘ଅତିବଡ଼ୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ ସମ୍ମାନ’ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା ।
ପରଲୋକ
ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ରଥ ୮ ଜାନୁଆରୀ ୨୦୧୮ ମସିହାରେ ଭୁବନେଶ୍ୱର, ଓଡ଼ିଶାରେ ୮୮ ବର୍ଷ ବୟସରେ ପରଲୋକଗମନ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ପରଲୋକ ସହ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଏକ ଅସାଧାରଣ ସୃଜନଶୀଳ ପ୍ରତିଭାକୁ ହରାଇଥିଲା ।
ଉତ୍ତରାଧିକାର ଓ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରତି ଅବଦାନ
ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ରଥ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଅନ୍ୟତମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୌଦ୍ଧିକ ସାହିତ୍ୟିକ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ । ତାଙ୍କର ଉପନ୍ୟାସ, ପ୍ରବନ୍ଧ ଏବଂ ଗଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କର ମୌଳିକତା, ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଏବଂ କଳାତ୍ମକ ପରିପକ୍ୱତା ମାଧ୍ୟମରେ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଦାର୍ଶନିକ ଓ ନାନ୍ଦନିକ ପରିସରକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଛି । ଜଣେ ସାହିତ୍ୟିକ, ଶିକ୍ଷାବିତ୍ ଏବଂ ଚିନ୍ତକ ଭାବେ ସେ ଅନେକ ପିଢ଼ିର ପାଠକ ଓ ଯୁବ ଲେଖକଙ୍କୁ ସାହିତ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ମାନବ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ କରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ସାହିତ୍ୟକୃତି ଆଜି ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଉଛି ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର କାଳଜୟୀ ସମ୍ପଦ ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତ । ‘ଅତିବଡ଼ୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ ସମ୍ମାନ’ ତାଙ୍କର ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଓ ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟ ପ୍ରତି ଅବିସ୍ମରଣୀୟ ଏବଂ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଅବଦାନର ଏକ ଯଥାର୍ଥ ସ୍ୱୀକୃତି ।
