ଆବିର୍ଭାବ :- ୨୭-୦୨-୧୯୩୪
ଜନ୍ମସ୍ଥାନ :- ସାଙ୍ଖାରୀ ଗ୍ରାମ, ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା
ପରିଚୟ
ମନୋଜ ଦାସ ଭାରତର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ଦ୍ୱିଭାଷୀ ସାହିତ୍ୟିକ ଥିଲେ, ଯିଏ ଓଡ଼ିଆ ଏବଂ ଇଂରାଜୀ – ଉଭୟ ଭାଷାରେ ସମାନ ଦକ୍ଷତା ଓ ସଫଳତାର ସହିତ ସାହିତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ସେ ଜଣେ ବିଶିଷ୍ଟ ଔପନ୍ୟାସିକ, ଗଳ୍ପକାର, ପ୍ରାବନ୍ଧିକ, ସ୍ତମ୍ଭକାର, ଦାର୍ଶନିକ, ଶିକ୍ଷାବିତ୍ ଏବଂ ସାହିତ୍ୟ ସମାଲୋଚକ ଭାବରେ ଆଧୁନିକ ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓ ଗୌରବମୟ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଗଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ମନୋମୁଗ୍ଧକର କଥନଶୈଳୀ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ହାସ୍ୟରସ, ରହସ୍ୟମୟତା, ଦାର୍ଶନିକ ଗଭୀରତା ଏବଂ ମାନବଚରିତ୍ରର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସତ୍ୟର ଅନବଦ୍ୟ ଚିତ୍ରଣ ପାଇଁ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରଶଂସିତ । ସାତ ଦଶନ୍ଧିରୁ ଅଧିକ ସମୟ ବ୍ୟାପୀ ତାଙ୍କର ସାହିତ୍ୟ ସାଧନା ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟକୁ ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ସମ୍ପଦ ପ୍ରଦାନ କରିଛି ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଜାତୀୟ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ସ୍ତରରେ ବିଶେଷ ସମ୍ମାନର ଅଧିକାରୀ କରିଛି । ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଅନନ୍ୟ ଅବଦାନକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଜଣାଇ ଓଡ଼ିଶା ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ୨୦୦୭ ମସିହାରେ ତାଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସାହିତ୍ୟିକ ସମ୍ମାନ ‘ଅତିବଡ଼ୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ ସମ୍ମାନ’ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା ।
ଜନ୍ମ ତାରିଖ ଓ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ
ମନୋଜ ଦାସ ୨୭ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୩୪ ମସିହାରେ ତତ୍କାଳୀନ ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତର ଓଡ଼ିଶାର ବାଲେଶ୍ୱର ନିକଟସ୍ଥ ସାଙ୍ଖାରୀ ଗ୍ରାମରେ (ବର୍ତ୍ତମାନର ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା) ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ପ୍ରାକୃତିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଗ୍ରାମୀଣ ପରିବେଶରେ ତାଙ୍କର ବାଲ୍ୟଜୀବନ ଅତିବାହିତ ହୋଇଥିଲା । ଶୈଶବରେ ସେ ଦେଖିଥିବା ଭୟାବହ ବାତ୍ୟା, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଏବଂ ସାମାଜିକ ଅସ୍ଥିରତା ତାଙ୍କର ସୃଜନଶୀଳ ମାନସିକତାକୁ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଅନେକ ଗଳ୍ପ ଓ ଉପନ୍ୟାସରେ ସଶକ୍ତ ଭାବରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି ।
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଓ ପାରିବାରିକ ଜୀବନ
ମନୋଜ ଦାସ ଏକ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ବାଲ୍ୟକାଳରୁ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ପ୍ରତି ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲେ । ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ ଜୀବନରେ ସେ ଛାତ୍ର ଆନ୍ଦୋଳନରେ ସକ୍ରିୟ ଭାବେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ବିପ୍ଳବୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ପାଇଁ କାରାବାସ ମଧ୍ୟ ଭୋଗ କରିଥିଲେ । ୧୯୬୩ ମସିହାରେ ସେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେବୀଙ୍କ ସହ ପୁଡୁଚେରୀସ୍ଥିତ ଶ୍ରୀଅରବିନ୍ଦ ଆଶ୍ରମର ସ୍ଥାୟୀ ସଦସ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ । ସେଠାରେ ସେ ସାହିତ୍ୟ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧନା ଓ ଶିକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜର ସମଗ୍ର ଜୀବନକୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ରଚନାରେ ବାସ୍ତବବାଦ ଓ ରହସ୍ୟବାଦର ଅନନ୍ୟ ସମନ୍ୱୟ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଶ୍ରୀଅରବିନ୍ଦ ଏବଂ ‘ଦି ମଦର୍’ଙ୍କ ଦାର୍ଶନିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରଭାବ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ଶିକ୍ଷା ଓ କର୍ମଜୀବନ
ମନୋଜ ଦାସ ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତ କରି ପୁରୀର ଏସ୍.ସି.ଏସ୍. କଲେଜ ଏବଂ କଟକର ରେଭେନ୍ସା କଲେଜରେ ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ବୟସରୁ ସେ ସାହିତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ଏବଂ ମାତ୍ର ଚଉଦ ବର୍ଷ ବୟସରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଓଡ଼ିଆ ପୁସ୍ତକ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେ ଇଂରାଜୀ ଭାଷାର ଅଧ୍ୟାପକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପରେ ପୁଡୁଚେରୀସ୍ଥିତ ଶ୍ରୀଅରବିନ୍ଦ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଶିକ୍ଷା କେନ୍ଦ୍ରରେ ଯୋଗଦେଇ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଇଂରାଜୀ ସାହିତ୍ୟ ଓ ଶ୍ରୀଅରବିନ୍ଦଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଅଧ୍ୟାପନା କରିଥିଲେ । ସେ ସିଙ୍ଗାପୁର ଶିକ୍ଷା ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟର ଲେଖକ-ପରାମର୍ଶଦାତା (Author-Consultant) ଭାବରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ଏବଂ ବହୁ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ସାହିତ୍ୟ ସମ୍ମିଳନୀରେ ଭାରତର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିଥିଲେ ।
ସାହିତ୍ୟିକ ଜୀବନ
ମନୋଜ ଦାସ ଆଧୁନିକ ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟର ଅନ୍ୟତମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଳ୍ପକାର ଭାବରେ ପରିଗଣିତ । ସେ ଓଡ଼ିଆ ଓ ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ ଶତାଧିକ ଗଳ୍ପ, ଉପନ୍ୟାସ, ପ୍ରବନ୍ଧ, ଶିଶୁ ସାହିତ୍ୟ, ଭ୍ରମଣକାହାଣୀ, ଜୀବନୀ ଏବଂ ଦାର୍ଶନିକ ଗ୍ରନ୍ଥ ରଚନା କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ସାହିତ୍ୟରେ ଲୋକକଥା, କଳ୍ପନା, ବାସ୍ତବତା, ହାସ୍ୟରସ ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚେତନାର ଅଦ୍ଭୁତ ସମନ୍ୱୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ତାଙ୍କର ଅନନ୍ୟ କଥନଶୈଳୀ ତାଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ଶର୍ମା ଓ ଆର୍. କେ. ନାରାୟଣଙ୍କ ପରି ପ୍ରଖ୍ୟାତ କଥାକାରମାନଙ୍କ ସହ ତୁଳନୀୟ କରିଛି । ତାଙ୍କର ରଚନାଗୁଡ଼ିକ ଭାରତୀୟ ଏବଂ ବିଦେଶୀ ଅନେକ ଭାଷାରେ ଅନୁଦିତ ହୋଇ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ପାଠକମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିଛି ।
ପ୍ରମୁଖ ସାହିତ୍ୟକୃତି ଓ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥ
ମନୋଜ ଦାସଙ୍କର ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଓଡ଼ିଆ କୃତିଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ‘ଅରଣ୍ୟକ’, ‘ସମୁଦ୍ରର କ୍ଷୁଧା’, ‘ବିଷକନ୍ୟାର କାହାଣୀ’, ‘ଜୀବନର ସ୍ୱାଦ’, ‘ପଦଧ୍ୱନି’ ଏବଂ ‘ମନୋଜ ପଞ୍ଚବିଂଶତି’ ପ୍ରମୁଖ । ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ହେଲା ସାଇକ୍ଲୋନ୍ସ, ଏ ଟାଇଗର୍ ଆଟ୍ ଟ୍ୱାଇଲାଇଟ୍, ଦ କ୍ରୋକୋଡାଇଲ୍ସ ଲେଡି, ଦ ଏସ୍କେପିଷ୍ଟ, ମିଷ୍ଟ୍ରି ଅଫ୍ ଦ ମିସିଂ କ୍ୟାପ୍, ଦ ବ୍ରିଜ୍ ଇନ୍ ଦ ମୁନ୍ଲିଟ୍ ନାଇଟ୍, ମାଇ ଲିଟିଲ୍ ଇଣ୍ଡିଆ ଏବଂ ମିଥ୍ସ, ଲିଜେଣ୍ଡ୍ସ, କନ୍ସେପ୍ଟ୍ସ ଆଣ୍ଡ ଲିଟରାରୀ ଆଣ୍ଟିକ୍ୱିଟିଜ୍ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ ତାଙ୍କର ଅନେକ ଗଳ୍ପ ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟର କାଳଜୟୀ ସମ୍ପଦ ଭାବରେ ପରିଗଣିତ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ପାଠ୍ୟକ୍ରମରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି ।
ପୁରସ୍କାର, ସମ୍ମାନ ଓ ସ୍ୱୀକୃତି
ମନୋଜ ଦାସ ତାଙ୍କର ଗୌରବମୟ ସାହିତ୍ୟିକ ଜୀବନରେ ଅନେକ ଜାତୀୟ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ସମ୍ମାନରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଥିଲେ । ସେ ୧୯୭୨ ମସିହାରେ ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର, ଦୁଇଥର ଓଡ଼ିଶା ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର, ଶାରଳା ପୁରସ୍କାର, ସାହିତ୍ୟ ଭାରତୀ ପୁରସ୍କାର, ସରସ୍ୱତୀ ସମ୍ମାନ (୨୦୦୦), ପଦ୍ମଶ୍ରୀ (୨୦୦୧), ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ଫେଲୋଶିପ୍ (୨୦୦୬), ଅତିବଡ଼ୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ ସମ୍ମାନ (୨୦୦୭), ପଦ୍ମଭୂଷଣ (୨୦୨୦) ସମେତ ଅନେକ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ସମ୍ମାନସୂଚକ ଡି.ଲିଟ୍. ଉପାଧିରେ ଭୂଷିତ ହୋଇଥିଲେ । ଏହି ସମସ୍ତ ସମ୍ମାନ ତାଙ୍କୁ ଆଧୁନିକ ଭାରତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାହିତ୍ୟିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାୟୀ ସ୍ଥାନ ପ୍ରଦାନ କରିଛି ।
ପରଲୋକ
ମନୋଜ ଦାସ ୨୭ ଏପ୍ରିଲ ୨୦୨୧ ମସିହାରେ ପୁଡୁଚେରୀରେ ଦୀର୍ଘଦିନର ଅସୁସ୍ଥତା ପରେ ପରଲୋକଗମନ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ବିୟୋଗରେ ସମଗ୍ର ଦେଶ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲା । ସାହିତ୍ୟିକ, ଗବେଷକ, ରାଜନେତା ଏବଂ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଅସଂଖ୍ୟ ଶୁଭେଚ୍ଛୁ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଜଣାଇ ଭାରତର ଜଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାହିତ୍ୟ ମନୀଷୀଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ଗଭୀର ଶୋକ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ ।
ଉତ୍ତରାଧିକାର ଓ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରତି ଅବଦାନ
ମନୋଜ ଦାସ ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟର ଅନ୍ୟତମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ନକ୍ଷତ୍ର ଭାବରେ ସର୍ବଦା ସ୍ମରଣୀୟ ହୋଇ ରହିବେ । କଳ୍ପନା ଓ ଦର୍ଶନ, ହାସ୍ୟ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞା, ବାସ୍ତବତା ଓ ରହସ୍ୟମୟତାର ଅନବଦ୍ୟ ସମନ୍ୱୟ ତାଙ୍କର ସାହିତ୍ୟକୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ ପ୍ରଦାନ କରିଛି, ଯାହା ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ପାଠକମାନଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବରେ ଆକର୍ଷିତ କରିଆସୁଛି । ଜଣେ ଦ୍ୱିଭାଷୀ ସାହିତ୍ୟିକ ଭାବରେ ସେ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଗୌରବକୁ ଜାତୀୟ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ସ୍ତରରେ ସଫଳତାର ସହ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିସମ୍ଭାର ଆଜି ମଧ୍ୟ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ଗବେଷକ, ସାହିତ୍ୟିକ ଏବଂ ସାହିତ୍ୟପ୍ରେମୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନନ୍ତ ପ୍ରେରଣାର ଉତ୍ସ । ‘ଅତିବଡ଼ୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ ସମ୍ମାନ’ ତାଙ୍କର ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଓ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରତି ଅସାଧାରଣ ଆଜୀବନ ଅବଦାନର ଏକ ଯଥାର୍ଥ ଓ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସ୍ୱୀକୃତି ଭାବରେ ପରିଗଣିତ ହେବ ।
