ଆବିର୍ଭାବ :- ୧୦-୦୩-୧୯୨୧
ଜନ୍ମସ୍ଥାନ :- ଝରକୋଟା ପାଟଣା ଗ୍ରାମ, କଟକ ଜିଲ୍ଲା

ପରିଚୟ

ମନୋରଞ୍ଜନ ଦାସ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଅନ୍ୟତମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଟ୍ୟକାର, କବି, ବେତାର ନାଟ୍ୟକାର ଏବଂ ସାହିତ୍ୟ ଚିନ୍ତକ ଥିଲେ । ଓଡ଼ିଶାରେ ଆଧୁନିକ ପରୀକ୍ଷାମୂଳକ ନାଟ୍ୟଧାରାର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଭାବରେ ସେ ସର୍ବାଧିକ ପରିଚିତ । ତାଙ୍କର ନାଟକଗୁଡ଼ିକରେ ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ବାସ୍ତବବାଦ, ପ୍ରତୀକବାଦ, ଅସ୍ତିତ୍ୱବାଦୀ ଦର୍ଶନ ଏବଂ ନବୀନ ନାଟ୍ୟକୌଶଳର ସଫଳ ପ୍ରୟୋଗ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଯାହା ଓଡ଼ିଆ ନାଟ୍ୟ ସାହିତ୍ୟର ଧାରାକୁ ନୂତନ ଦିଗ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା । ତାଙ୍କର ଅସାଧାରଣ ସାହିତ୍ୟିକ ଦୂରଦୃଷ୍ଟି ଓଡ଼ିଆ ନାଟ୍ୟକଳାକୁ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ସମ୍ମାନଜନକ ସ୍ଥାନ ପ୍ରଦାନ କରିବା ସହ ଅସଂଖ୍ୟ ନାଟ୍ୟକାର, ଅଭିନେତା, ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ଏବଂ ଗବେଷକଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣା ଯୋଗାଇଛି । ତାଙ୍କର ଅସାଧାରଣ ସାହିତ୍ୟିକ ଓ ନାଟ୍ୟ ଅବଦାନକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଜଣାଇ ଓଡ଼ିଶା ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ୨୦୦୪ ମସିହାରେ ତାଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସାହିତ୍ୟିକ ସମ୍ମାନ ‘ଅତିବଡ଼ୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ ସମ୍ମାନ’ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା ।

ଜନ୍ମ ତାରିଖ ଓ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ

ମନୋରଞ୍ଜନ ଦାସ ୧୦ ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୯୨୧ ମସିହାରେ କଟକ ଜିଲ୍ଲାର ବୟାଳିଶ ମୌଜା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଝରକୋଟା ପାଟଣା ଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ସେ ଏକ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବେଶରେ ବଢ଼ିଉଠିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସାହିତ୍ୟ, ନାଟ୍ୟକଳା ଏବଂ ଲୋକପରମ୍ପରାର ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ତାଙ୍କର କଳ୍ପନାଶକ୍ତିକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଥିଲା । ଶୈଶବରୁ ହିଁ ନାଟ୍ୟସାହିତ୍ୟ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ବିଶେଷ ଆଗ୍ରହ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ସାହିତ୍ୟିକ ଜୀବନର ମୂଳ ପରିଚୟରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା ।

ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଓ ପାରିବାରିକ ଜୀବନ

ମନୋରଞ୍ଜନ ଦାସ ସରଳ, ସଂଯମୀ ଓ ବୌଦ୍ଧିକ ସମୃଦ୍ଧ ଜୀବନଯାପନ କରୁଥିଲେ । ସାହିତ୍ୟ, ନାଟ୍ୟକଳା ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିକାଶ ପ୍ରତି ସେ ଆଜୀବନ ସମର୍ପିତ ଥିଲେ । ବିନମ୍ରତା, ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଜୀବନଶୈଳୀ ଏବଂ କଳାତ୍ମକ ଉତ୍କର୍ଷ ସାଧନା ତାଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଥିଲା । ପ୍ରଚାରବିମୁଖ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ମୌଳିକତା ଓ ସୃଜନଶୀଳ ପ୍ରତିଭା ପାଇଁ ସେ ସାହିତ୍ୟିକ ଓ ନାଟ୍ୟ ମହଲରେ ଅପାର ସମ୍ମାନର ଅଧିକାରୀ ହୋଇଥିଲେ । ତାଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସ ଥିଲା ଯେ ନାଟକ କେବଳ ମନୋରଞ୍ଜନର ମାଧ୍ୟମ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ସମାଜରେ ବୌଦ୍ଧିକ ଜିଜ୍ଞାସା ଓ ସାମାଜିକ ସଚେତନତାର ବିକାଶ ଘଟାଇବାର ଏକ ସଶକ୍ତ ମାଧ୍ୟମ । ତାଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅନୁଭୂତି ଏବଂ ସମାଜଜୀବନ ପ୍ରତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ତାଙ୍କର ନାଟ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା ।

ଶିକ୍ଷା ଓ କର୍ମଜୀବନ

ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତ କରିବା ପରେ ମନୋରଞ୍ଜନ ଦାସ ଆକାଶବାଣୀ (ଅଲ୍ ଇଣ୍ଡିଆ ରେଡିଓ)ରେ ଯୋଗଦାନ କରିଥିଲେ । ସେ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଅଧିକାରୀ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଉଚ୍ଚପଦସ୍ଥ ପ୍ରସାରଣ ଅଧିକାରୀ ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ବେତାର ସହ ତାଙ୍କର ଦୀର୍ଘ ସମ୍ପୃକ୍ତତା ନାଟ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପନା, ସଂଳାପ ରଚନା ଏବଂ ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କ ମନୋଭାବ ସମ୍ପର୍କରେ ତାଙ୍କୁ ଗଭୀର ଅନୁଭୂତି ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା । ପ୍ରସାରଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ କାର୍ଯ୍ୟରତ ଥିବା ସହ ସେ ବିଭିନ୍ନ ନାଟ୍ୟ ସଂଗଠନ, ସାହିତ୍ୟିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ସହ ସକ୍ରିୟ ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ ରହି ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ନାଟ୍ୟକଳାର ବିକାଶରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।

ସାହିତ୍ୟିକ ଜୀବନ

ମନୋରଞ୍ଜନ ଦାସ ଆଧୁନିକ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ନବୀନ ନାଟ୍ୟକୌଶଳ ଏବଂ ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଗଭୀରତାର ସଫଳ ପ୍ରୟୋଗ ମାଧ୍ୟମରେ ଓଡ଼ିଆ ନାଟ୍ୟ ସାହିତ୍ୟରେ ଏକ ନୂତନ ଯୁଗର ସୂଚନା କରିଥିଲେ । ପାରମ୍ପରିକ ପୌରାଣିକ ନାଟକଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ତାଙ୍କର ନାଟକଗୁଡ଼ିକରେ ଏକାକୀପଣ, ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା, ନୈତିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ମାନବ ସମ୍ପର୍କର ଜଟିଳତା ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଜୀବନର ସଙ୍କଟକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଇଛି । ତାଙ୍କର ସାହିତ୍ୟିକ ଭାଷା କାବ୍ୟିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ନାଟ୍ୟମୟ ତୀବ୍ରତାର ସୁନ୍ଦର ସମନ୍ୱୟରେ ସମୃଦ୍ଧ ଥିଲା । ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ନାଟକ ବ୍ୟତୀତ ସେ ବେତାର ନାଟକ, କବିତା, ପ୍ରବନ୍ଧ ଓ ସାହିତ୍ୟ ସମାଲୋଚନା ମଧ୍ୟ ରଚନା କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଅବଦାନ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ନାଟ୍ୟ ସାହିତ୍ୟକୁ ସମକାଳୀନ ଭାରତୀୟ ନାଟ୍ୟଧାରା ସହ ସମକକ୍ଷ କରିଥିଲା ।

ପ୍ରମୁଖ ସାହିତ୍ୟକୃତି ଓ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥ

ମନୋରଞ୍ଜନ ଦାସଙ୍କର ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନାଟକଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ‘ଅରଣ୍ୟ ଫସଲ’, ‘କାଠଘୋଡ଼ା’, ‘ଆଗାମୀ’, ‘ଅବକାଶ’, ‘ବନବଂଶୀ’, ‘ଜୀବନର ନାଟକ’ ଏବଂ ‘ଅଗଷ୍ଟା’ ବିଶେଷ ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ । ତାଙ୍କର ନାଟକଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି, ଦାର୍ଶନିକ ଚିନ୍ତନ ଏବଂ ସୁଦକ୍ଷ ନାଟ୍ୟ ନିର୍ମାଣଶୈଳୀ ପାଇଁ ସମାଦୃତ । ‘ଅରଣ୍ୟ ଫସଲ’ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ନାଟ୍ୟ ସାହିତ୍ୟର ଏକ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ ଭାବରେ ବିବେଚିତ ହୁଏ ଏବଂ ଏହି କୃତି ପାଇଁ ସେ ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାରରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଥିଲେ । ଏହାବ୍ୟତୀତ ସେ ଅନେକ ବେତାର ନାଟକ ଓ ସାହିତ୍ୟିକ ପ୍ରବନ୍ଧ ରଚନା କରି ଓଡ଼ିଆ ନାଟ୍ୟ ସାହିତ୍ୟକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଥିଲେ ।

ପୁରସ୍କାର, ସମ୍ମାନ ଓ ସ୍ୱୀକୃତି

ମନୋରଞ୍ଜନ ଦାସ ତାଙ୍କର ଗୌରବମୟ ସାହିତ୍ୟିକ ଜୀବନରେ ଅନେକ ସମ୍ମାନଜନକ ପୁରସ୍କାର ଓ ସ୍ୱୀକୃତି ଲାଭ କରିଥିଲେ । ଓଡ଼ିଆ ନାଟ୍ୟ ସାହିତ୍ୟରେ ଅସାଧାରଣ ଅବଦାନ ପାଇଁ ସେ ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାରରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଥିଲେ । ଭାରତୀୟ ନାଟ୍ୟକଳାରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଅବଦାନ ପାଇଁ ସେ ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର ମଧ୍ୟ ଲାଭ କରିଥିଲେ । ୨୦୦୪ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶା ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ତାଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରତି ଆଜୀବନ ଅବଦାନ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମ୍ମାନ ‘ଅତିବଡ଼ୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ ସମ୍ମାନ’ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା । ଏହାଛଡ଼ା ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ସାହିତ୍ୟିକ, ନାଟ୍ୟ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂଗଠନ ତାଙ୍କର ଅଗ୍ରଗାମୀ ନାଟ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିକୁ ସମ୍ମାନିତ କରିଥିଲେ ।

ପରଲୋକ

ମନୋରଞ୍ଜନ ଦାସ ୨୦୧୩ ମସିହା ଫେବୃଆରୀ ୧୭ ତାରିଖରେ ଭୁବନେଶ୍ୱରଠାରେ ପରଲୋକଗମନ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ବିୟୋଗରେ ଓଡ଼ିଶା ସମେତ ସମଗ୍ର ଭାରତର ସାହିତ୍ୟ ଓ ନାଟ୍ୟ ଜଗତ ଜଣେ ମହାନ ସ୍ରଷ୍ଟାଙ୍କୁ ହରାଇଥିଲା । ତାଙ୍କର ପରଲୋକରେ ସାହିତ୍ୟିକ, ନାଟ୍ୟକାର, ଅଭିନେତା ଏବଂ ସଂସ୍କୃତିପ୍ରେମୀମାନେ ଗଭୀର ଶୋକ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ ।

ଉତ୍ତରାଧିକାର ଓ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରତି ଅବଦାନ

ମନୋରଞ୍ଜନ ଦାସ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ନାଟ୍ୟ ସାହିତ୍ୟର ସ୍ଥପତି ଭାବରେ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଇତିହାସରେ ଏକ ଅନନ୍ୟ ଓ ଗୌରବମୟ ସ୍ଥାନର ଅଧିକାରୀ । ତାଙ୍କର ନାଟକଗୁଡ଼ିକ ଆଜି ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର ମୌଳିକତା, ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଗଭୀରତା ଓ କଳାତ୍ମକ ଉତ୍କର୍ଷ ପାଇଁ ମଞ୍ଚସ୍ଥ, ଅଧ୍ୟୟନ ଏବଂ ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇଆସୁଛି । ତାଙ୍କର ନବୋନ୍ମେଷୀ ନାଟ୍ୟଦୃଷ୍ଟି ଓଡ଼ିଆ ନାଟ୍ୟକଳାର ସମ୍ଭାବନାକୁ ବହୁଗୁଣିତ କରିବା ସହ ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ିର ନାଟ୍ୟକାରମାନଙ୍କୁ ନୂତନ ସୃଜନଶୀଳତାର ପଥ ଦେଖାଇଛି । ତାଙ୍କର ଅବଦାନ ଓଡ଼ିଶାର ସାହିତ୍ୟିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ସମ୍ପଦ ଭାବରେ ଚିରକାଳ ସ୍ମରଣୀୟ ହୋଇ ରହିବ । ‘ଅତିବଡ଼ୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ ସମ୍ମାନ’ ତାଙ୍କର ଅସାଧାରଣ ଆଜୀବନ ସାହିତ୍ୟ ସାଧନା ପ୍ରତି ପ୍ରଦତ୍ତ ଏକ ଯଥାର୍ଥ ଏବଂ ଗୌରବମୟ ସ୍ୱୀକୃତି ।