ଉଦ୍ଭିଦର ସଠିକ୍ ପରିଭାଷା:
୧. ଉଦ୍ଭିଦ ହେଉଛି ସେହି ସଜୀବ ଜୀବ, ଯେଉଁମାନେ ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣ (Photosynthesis) ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ଖାଦ୍ୟ ତିଆରି କରନ୍ତି ଏବଂ ପୃଥିବୀର ପରିବେଶ, ଜୀବନ ଓ ଖାଦ୍ୟଶୃଙ୍ଖଳାରେ ମୂଳ ଭୂମିକା ନିର୍ବାହ କରିଥାନ୍ତି ।
୨. ଯେଉଁ ସଜୀବ ମାଟିରେ ଜନ୍ମିଥାଏ, ଯାହାର ମୂଳ, କାଣ୍ଡ, ପତ୍ର ଥାଏ ଏବଂ ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଉଦ୍ଭିଦ କୁହାଯାଏ ।
୩. ଉଦ୍ଭିଦ (Plant) ହେଉଛି ଜୀବଜଗତର ଏକ ସଜୀବ ସମୂହ, ଯେଉଁମାନେ ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣ (Photosynthesis) ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ଖାଦ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । ଏହା କୋଷଭିତ୍ତି (Cell wall) ସେଲ୍ୟୁଲୋଜ୍ରୁ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ, ଏବଂ ସାଧାରଣତଃ ଚଳନ କ୍ଷମତାର ଅଭାବ ଥାଏ ।
ବିଜ୍ଞାନସମ୍ମତ ପରିଭାଷା:—
- ଉଦ୍ଭିଦବିଜ୍ଞାନ (Botany) ଅନୁସାରେ: ଉଦ୍ଭିଦ ହେଉଛି ସେହି ଜୀବ, ଯେଉଁମାନେ Autotrophs — ଅର୍ଥାତ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟରଶ୍ମି, ପାଣି ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ବ୍ୟବହାର କରି ନିଜେ ଖାଦ୍ୟ (ଶ୍ୱେତସାର ବା ଗ୍ଲୁକୋଜ୍) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି ।
- ସେଗୁଡ଼ିକର କୋଷଭିତ୍ତି ସେଲ୍ୟୁଲୋଜ୍ରୁ ତିଆରି, ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ଶାରୀରିକ ଦୃଢ଼ତା ଓ ଆକାର ପ୍ରଦାନ କରିଥାନ୍ତି ।
- ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ଚଳନ କ୍ଷମତା ନଥାଏ, କିନ୍ତୁ ବୃଦ୍ଧି, ପ୍ରଜନନ ଓ ପରିବେଶ ସହିତ ସମନ୍ୱୟ ସ୍ଥାପନର କ୍ଷମତା ଥାଏ ।
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଉଦ୍ଭିଦର ବିଭିନ୍ନ ରୂପେ ବ୍ୟବହାର:
ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ବ୍ୟବହାର ମାନବ ସଭ୍ୟତାର ଆରମ୍ଭରୁ ହୋଇଆସୁଛି । ଏହାର ଇତିହାସ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ପୁରୁଣା । ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ଆରମ୍ଭ (ପ୍ରାୟ ୩.୫ ବିଲିୟନ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ) ହୋଇଥିଲା । ପ୍ରଥମେ ଶୈବାଳ (Algae) ଜଳରେ ଜନ୍ମ ନେଲା । ଏମାନେ ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣ କରି ଅମ୍ଳଜାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ । ଏହାଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀର ବାତାବରଣରେ ଅମ୍ଳଜାନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା ।
ପ୍ରାଚୀନ କାଳ
- ପ୍ରାଗ୍ ଇତିହାସିକ ଯୁଗରେ ମାନବ ଖାଦ୍ୟ ସହିତ ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ ।
- ମିଶର (Egypt): Ebers Papyrus (୧୫୫୦ BC) ରେ ୭୦୦ରୁ ଅଧିକ ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭିଦର ବିବରଣୀ ମିଳିଛି ।
ପ୍ରାଚୀନ ସଭ୍ୟତା
- ଗ୍ରୀସ୍: ହିପୋକ୍ରାଟିସ୍ (Hippocrates) ୪୦୦ରୁ ଅଧିକ ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭିଦର ବିବରଣୀ ଦେଇଥିଲେ ।
- ଭାରତ: ଆୟୁର୍ବେଦରେ ତୁଳସୀ, ନିମ, ହଳଦୀ ପରି ଉଦ୍ଭିଦର ବ୍ୟବହାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ହୋଇଆସୁଛି ।
- ଚୀନ୍: Shennong Ben Cao Jing (c. ୨୦୦ AD)ରେ ଜିନସେଙ୍ଗ୍, ଅଦା, ଲିକୋରିସ୍ ପରି ଉଦ୍ଭିଦର ବିବରଣୀ ମିଳିଥାଏ ।
